L: H:

WSTECZ STRONA GWNA
Zarys wydarze \ Lata 1939 - 1942



I okres - wrzesie-padziernik 1939 roku.


Istnienie na Woyniu silnie antypolskich grup, ktre wiadkowie nazywaj bandami ukraiskimi, ujawnio si w zamieszaniu wojennym wrzenia 1939 r., gdy wszystkie siy bezpieczestwa i administracja byy zaangaowane w obron pastwa przed wrogiem zewntrznym - najpierw Niemcami, pniej Sowietami.
Do antypolskich wystpie ze strony Ukraicw dochodzio wprawdzie ju w pierwszej poowie wrzenia 1939 r., przed agresj sowieck na terytorium pastwa polskiego, ale akty te szczeglnie wzmogy si od 17 wrzenia 1939 r., pod wpywem propagandy prowadzonej przez agresora, ktrej celem byo osabienie czy uniemoliwienie ewentualnego polskiego oporu.
Wwczas to miay miejsce: zabjstwa oraz rabunki, rozbrajanie pojedynczych i maych grupek onierzy, oddawanie w rce NKWD liczcych si w yciu spoecznym osb, zastraszanie i ponianie Polakw, podpalanie gospodarstw. Do aktw terroru i zabjstw dochodzio przez cay wrzesie i pierwsze dni padziernika 1939 r.
Ofiarami zabjstw poczonych z rabunkiem byli onierze, policjanci na subie i policjanci ewakuowani z Polski centralnej i zachodniej, osadnicy wojskowi, lenicy, uciekinierzy cywilni z Polski centralnej i zachodniej, a nawet Polacy miejscowi, mieszkacy wsi - ziemianie i chopi. Atmosfera wrogoci wobec Polakw ze strony Ukraicw bya ju wwczas na tyle silna, e gdyby nie wprowadzenie terroru NKWD zaraz po sowieckiej agresji, morderstwa Polakw na du skal mogyby wystpi znacznie wczeniej ni w okresie pniejszej okupacji niemieckiej.
Czstym zjawiskiem byy napady duych grup uzbrojonych Ukraicw na pojedynczych onierzy polskich powracajcych do domw i mae grupki wojska maszerujcego na zachd lub wycofujcego si w kierunku granicy z Rumuni i Wgrami. onierze byli przez napastnikw rozbrajani, obdzierani z mundurw oraz mordowani. Zdobyte w ten sposb mundury, pozbawione dystynkcji, oraz bro, byy pniej uywane przez UPA podczas napadw na polskie osady 2. Drug grup, wobec ktrej powszechnie skierowana bya agresja w rnej formie (poczwszy od poniania i zastraszania, a skoczywszy na zabjstwach), byli osadnicy wojskowi. Liczn grup ofiar, lecz mao rozpoznan, stanowili uciekinierzy z Polski centralnej i zachodniej. Wykonawcami mordw i rabunkw byli miejscowi Ukraicy, zarwno o pogldach nacjonalistycznych, jak i komunistycznych.
Poczwszy od 17 wrzenia 1939 r. samorzutnie organizoway si tzw. "komitety", ktre dokonyway u Polakw rewizji i przy tej okazji grabiey mienia oraz aresztowa, by zatrzymanych przekaza pniej dla NKWD. Pomoc Ukraicw NKWD w aresztowaniach Polakw i wskazywaniu osb i rodzin do deportacji w gb Zwizku Sowieckiego miaa miejsce take w latach 1940 i 1941.
Rozmiary antypolskich wystpie w 1939 r. nie s w peni rozpoznane, a stopie ustalenia zaistniaych w tym czasie aktw terroru i zabjstw jest znacznie niszy ni w pozostaych okresach. Wikszo morderstw dokonywano poza osiedlami ludzkimi, na wsiach ukraiskich oraz terenach, gdzie mieszkao bardzo mao Polakw, co znacznie zawzio potencjaln liczb wiadkw. Ofiarami byli gwnie ludzie nieznani w miejscowych rodowiskach, przybysze, a wic ofiary anonimowe, co sprzyjao zatarciu si w pamici osb mieszkajcych na Woyniu szczegw dotyczcych takich przypadkw. Wielu wiadkw, spord grup najczciej wwczas bdcych obiektem ukraiskiej agresji, tj. deportowanych w gb Zwizku Sowieckiego, nie doyo koca wojny, jak i czasw, gdy zaistniay warunki do przekazania relacji.
Z uzyskanego materiau rdowego wynika, e w 1939 r. doszo do: 155 oraz niesprecyzowanej liczby (+?) rnego rodzaju aktw terroru; 113 i niesprecyzowanej liczby (+?) napadw ze skutkami miertelnymi, w ktrych zgino 1036-1136 3 oraz niesprecyzowana liczba (+?) Polakw. Zabjstw dokonano w co najmniej 86 jednostkach administracyjnych. Wrd zamordowanych byo: 222 onierzy WP, 130 uchodcw z Polski centralnej i pnocno-zachodniej oraz niesprecyzowana (+?) liczba ofiar z obu grup i okoo 70 osadnikw wojskowych (Tab. 3, 4, 5, 6, 12). W przypadku zamordowanych onierzy i uchodcw z Polski centralnej wykazane liczby ofiar s dalekie od rzeczywistych:

Tabela 3. Akty terroru nacjonalistw ukraiskich wobec Polakw, w tym rabunki, podpalenia, usiowania zabjstw napadw. Jednostki administracyjne jako miejsca popenienia zbrodni s to jednostki administracyjne najniszego szczebla przedwojennego podziau administracyjnego, a wic: miasta, miasteczka, wsie, kolonie, futory, osady, zacianki, majtki, folwarki, stacje kolejowe, uroczyska*


* Liczby ustalone na podstawie wykorzystanych rde - dane niepene.
** "+?" oznacza liczb niesprecyzowan, oprcz liczby ustalonej, wynikajc z materiau rdowego.

Tabela 4. Liczby napadw na Polakw ze skutkami miertelnymi dokonane przez OUN-UPA i policjantw ukraiskich*


* Liczby ustalone na podstawie wykorzystanych rde - dane niepene.
** "+? " oznacza liczb niesprecyzowan, oprcz liczby ustalonej, wynikajc z materiau rdowego.

Podczas okupacji sowieckiej, po krtkim okresie zbrodniczych napadw ukraiskich na Polakw we wrzeniu i w pocztkach padziernika 1939 r., nastpi pod tym wzgldem spokj, zakcany jedynie szykanami ukraiskich komitetw, wiejskich rad i zarzdw, rabunkami i donosami Ukraicw do wadz sowieckich. Sowieci, w chwili zajmowania ziem polskich zachcali Ukraicw do rozprawiania si z "polskimi panami i ppankami", jednake mia to by stan przejciowy, zanim sami nie ustanowili wadzy, potem nie tolerowali dziaa pozostajcych poza ich kontrol, a wic nacjonalici ukraiscy nie mieli moliwoci dziaania w stosunku do Polakw na wasn rk.


II okres - rok 1941 i rok 1942

Poczynajc od 22 czerwca 1941 r. okupacja sowiecka zostaa zamieniona na okupacj niemieck. Ludno ukraiska entuzjastycznie witaa wojska niemieckie. Budowano bramy powitalne 4, delegacje ukraiskie witay nowych okupantw chlebem i sol. Dziaacze ukraiscy z okresu okupacji sowieckiej, deklarujcy si komunistami, przechodzili metamorfoz i stawali si dziaaczami nacjonalistycznymi (zob. np. wie Biaka /gm. Berezne, pow. Kostopol/; wie Kty /gm. w Szumsk, pow. Krzemieniec/; wie Staweczki /gm. Olesk, pow. Wodzimierz Wo.) 5. Wraz z wojskami niemieckimi na Woy przybyli dziaacze OUN jako tzw. grupy marszowe (pochidni hrupy) 6. Czonkowie tych grup dokonywali mordw na Polakach i ydach (zob. np. Olganwka Nowa i Stara /gm. Royszcze, pow. Luck/; miasto Kostopol), organizowali ukraisk "wadz". Pierwsze dni okupacji niemieckiej w materiaach konspiracyjnych zrelacjonowano nastpujco: "Zanim jeszcze wadze okupacyjne zdoay wyda jakiegokolwiek deklaracje w odniesieniu do okupowanych terenw - OUN (Banderowcy), [na Woyniu] podobnie jak w Maopolsce Wschodniej, plakatowali odezwy, zapowiadali tworzenie pastwa i rzdu ukraiskiego oraz wzywajce ludno ukraisk do walki z Polakami, ydami i Moskalami jako wrogami narodu ukraiskiego" 7
Z chwil wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej prawie na caym Woyniu natychmiast i samorzutnie zorganizowaa si policja ukraiska, zwana najpierw milicj, ktr wadze niemieckie zaakceptoway, wczajc j w tzw. Schutzmannschaften, i poza uzbrojeniem oraz umundurowaniem wyposayy w szerokie uprawnienia, np. dokonywania rewizji, aresztowa, przesucha, przetrzymywania w aresztach, cigania kontyngentw, odstawiania do transportu wyznaczonych na przymusowe roboty do Niemiec (zob. przypis 18 do Rozdziau XIII). Chocia policja ukraiska podlegaa Niemcom, w zasadzie nie wtrcali si oni w jej dziaania w stosunku do Polakw. Policja bya obsadzona przez dziaaczy OUN, w tym czonkw grup marszowych (pochidnych) - tak na stanowiskach komendantw posterunkw, jak i szeregowych policjantw - faktycznie wic realizowaa cele OUN. Wadza administracyjna niszego szczebla, ktr Niemcy pozostawili Ukraicom, rwnie bya opanowana przez OUN. Z punktu widzenia wojskowego Niemcy na Woyniu nie dysponowali pokanymi siami bezpieczestwa. W terenie wiejskim sprawowali wic wadz z pomoc i za porednictwem policji ukraiskiej 9 oraz ukraiskiej administracji.
Te fakty postawiy ludno polsk w szczeglnie niekorzystnej sytuacji. Z jednej strony okupant, ktrego represyjne dziaania byy skierowane gwnie przeciw Polakom (i ydom), a z drugiej strony w wikszoci niechtna lub wroga ludno ukraiska, ktrej sprawujcy wadz w imieniu okupanta liczni przedstawiciele byli popierani przez jej wikszo. Bdca w mniejszoci ludno polska (na jednego Polaka przypadao szeciu Ukraicw), w dodatku na wsi przewanie rozproszona pord Ukraicw, znalaza si w osaczeniu. Bya pod sta kontrol policji ukraiskiej (i obserwacj ssiadw Ukraicw), co byo przez policj wykorzystywane do eliminowania organizowania dziaalnoci konspiracyjnej i zbrojenia si. Policjanci dokonywali czstych rewizji polskich domw w poszukiwaniu broni (posiadanie broni przez Polakw byo zagroone kar mierci), pod rnymi pretekstami aresztowali mczyzn, ktrych po cikim pobiciu wypuszczali z aresztu lub pod rnymi oskareniami przekazywali do wizie w miastach. Tymczasem gromadzeniu broni przez ludno ukraisk nikt nie przeszkadza - pobojowiska po starciach niemiecko-sowieckich w czerwcu 1941 r. zostay przez ni spenetrowane z dobrymi efektami.
Ju w 1941 r. Ukraicy jawnie demonstrowali zamiar wyniszczenia Polakw. Policja ukraiska piewaa podczas marszw: "Smert', smert', lacham smert', smert' moskowko-ydiwkij komuni" ("mier, mier, Polakom mier, mier moskiewsko-ydowskiej komunie"), a t sam piosenk (jak i inne o podobnej wymowie) pieway pniej oddziay UPA, co wiadczy o dugo przygotowywanym planie eksterminacji Polakw 1. Tu po zajciu przez Niemcw Woynia nacjonalistyczni dziaacze rozwiesili w wielu miejscowociach plakaty wzywajce do zniszczenia Polakw i innych narodowoci 11. Z miejsca OUN Bandery przystpio do systematycznego uwiadamiania ludnoci ukraiskiej o koniecznoci wyrnicia wszystkich, ktrzy nie s Ukraicami (zob. np. kolonia Kamionka Nowa, gm. Ludwipol, pow. Kostopol). Byli w to wcignici rwnie duchowni prawosawni (zob. np. wie Chorupy, gm. Oyka, pow. Luck). Wobec Polakw i Zydw Ukraicy zaczli demonstrowa wrogo i izolowa si. Prawdopodobnie w tym czasie agitacja antypolska nie osigna jeszcze podanego nastroju spoecznego, poniewa nie byo wwczas zbrodni na Polakach na wiksz skal.
W pierwszym roku okupacji niemieckiej, a gwnie w pierwszych tygodniach, Ukraicy dokonali co najmniej: 40 aktw terroru wobec ludnoci polskiej, 24 napady ze skutkami miertelnymi w 17 jednostkach administracyjnych, w ktrych zgino 41 osb i liczba niesprecyzowana (+?) (Tab. 3, 4, 5, 6). Chocia nie jest to peny rejestr popenionych w tym czasie zbrodni, ale biorc pod uwag wymow prowadzonej w tym czasie antypolskiej agitacji, liczby dotyczce faktw ustalonych nie s wysokie. Wydaje si, e agresja skierowana zostaa wtedy gwnie przeciwko ydom.

Tabela 5. Liczby Polakw zamordowanych przez OUN-UPA i policjantw ukraiskich w latach 1939-1945*


* Liczby ustalone na podstawie wykorzystanych rde - dane niepene.
** "+?" oznacza liczb niesprecyzowan, oprcz liczby ustalonej, wynikajc z materiau rdowego.
1 W tym 3 osoby z cakowicie wymordowanych rodzin polsko-ukraiskich.
2 W tym 277 osb z cakowicie wymordowanych rodzin polsko-ukraiskich i 2 rodziny polsko-czeskie.
3 W tym 23 osoby z cakowicie wymordowanych rodzin polsko-ukraiskich.
4 W tym 303 osoby z cakowicie wymordowanych rodzin polsko-ukraiskich.
5 W tym 221 Polakw zamordowanych przez policjantw ukraiskich
6 W tym 131 osb zamordowanych przez policjantw ukraiskich.

Wydarzenia z pierwszych dni i tygodni okupacji niemieckiej byy nastpnymi, po wydarzeniach z 1939 r., zwiastunami zbliajcej si totalnej eksterminacji Polakw.
Rok 1942 r. by rokiem ostatecznej zagady woyskich ydw, w ktrej obok Niemcw masowo uczestniczyli Ukraicy, dla Polakw - rokiem terroru, niepokoju i pocztkiem eksterminacji.
ydzi, bdc wiadomymi swego koca, tak przed likwidacj gett, jak i po niej ostrzegali Polakw, e spotka ich ten sam los. Bezporednio po tzw. Aktaonen, a gdzieniegdzie w trakcie ich trwania, Ukraicy odgraali si Polakom: "Skoczylimy / skoczymy z ydami, zabierzemy si za was" (zob. np. wie Topyyn w gm. Boremel, pow. Dubno). Cho byy to kolejne sygnay o planowanym w stosunku do Polakw ludobjstwie 12, wikszo woyskich Polakw nie chciaa wierzy, e moe to nastpi.
W drugiej poowie roku 1942, w okresie organizacji UPA, Polacy zauwaali gromadzenie si w masywach lenych zbrojnych grup Ukraicw. OUN zintensyfikowaa akcj propagandow. Po wsiach ukraiskich, czsto w nocy, odbyway si zebrania. Do nielicznych Polakw z zebra tych zaczy dociera wiadomoci o "uwiadamianiu" chopw ukraiskich przez dziaaczy OUN, e dopki cho jeden Polak bdzie na ukraiskiej ziemi, to nigdy nie bdzie samostijnej Ukrainy, a wic o koniecznoci pozbycia si wszystkich Polakw. Agitacji towarzyszy terror, ktrego celem byo podporzdkowanie si ludnoci ukraiskiej wytyczonym przez OUN zadaniom 13.
W tym czasie nasiliy si, dokonywane od pocztku 1942 r., mordy pojedynczych Polakw i rodzin polskich. Zabjcami byli ukraiscy policjanci i Ukraicy-cywile zwizani z ktrym z nacjonalistycznych ugrupowa, czy te podjudzeni przez nacjonalistw. Morderstwa te miay miejsce prawie we wszystkich powiatach Woynia, co wskazywaoby na zorganizowan akcj. Nie w peni jest wiadome, czym kierowali si nacjonalici ukraiscy w wyborze ofiar: wrd ofiar obok osb niewygodnych dla nacjonalistw (np. lenicy w rejonach opanowanych przez oddziay UPA, osoby, ktre w spoecznociach polskich cieszyy si autorytetem i osoby podejrzane o organizowanie konspiracji), byli mieszkacy wsi, niczym nie wyrniajcy si, w tym kobiety i dzieci. Wrd ofiar policjantw ukraiskich byy osoby (rodziny) udzielajce pomocy ydom lub o ni podejrzane. Obok napadw, w wyniku ktrych ginli Polacy, byy napady rabunkowe. Waciwym celem czci napadw rabunkowych by zamierzony mord, do ktrego nie dochodzio, gdy potencjalna ofiara ucieka. Terror policji ukraiskiej i bojwkarzy nacjonalistycznych nasila si. Np. w gminach Stepa i Stydy powiatu kostopolskiego od jesieni 1942 r. Polakom wolno byo porusza si tylko na podstawie przepustek wydawanych przez policj ukraisk. Owych przepustek dali tak policjanci, jak i bojwkarze ukraiscy, patrolujcy drogi. Dla celw OUN zosta te wykorzystany pobr na przymusowe roboty do Niemiec: administracja ukraiska wraz z policj typowaa do wyjazdu oprcz modziey byych rezerwistw, dawnych czonkw Zwizku Strzeleckiego, pracownikw administracji, a wic osoby szczeglnie przydatne dla przyszych samoobron.
Liczbowe ujcie opisanych wydarze dotyczcych Polakw w 1942 r. przedstawia si nastpujco: ustalona liczba aktw terroru wynosi co najmniej 58, liczba napadw ze skutkami miertelnymi - 127 oraz liczba niesprecyzowana (+?), zamordowanych zostao co najmniej 301 Polakw w 101 jednostkach administracyjnych (Tab. 3, 4, 5, 6).
Liczba ustalonych przypadkw zabjstw, napadw rabunkowych i innych aktw terroru w 1942 r. jest nisza od liczby czynw faktycznie popenionych. We wszystkich relacjach, w ktrych wiadkowie starali si odtworzy przebieg wydarze na Woyniu i wskaza na pocztek rozprawy z Polakami, zaznaczali oni, e tym pocztkiem byy morderstwa pojedynczych osb i rodzin w 1942 r., zwaszcza pod koniec roku. Ale z powodu zatarcia si w pamici obrazu wydarze nie wszyscy byli w stanie poda dokadnie szczegy i przypadki, prawdopodobnie dlatego, e pocztkowo przypadkw tych nie uwaano za znak pocztku mordw masowych, raczej podejrzewano, e tem s porachunki osobiste. Jako fakt naley przyj, e zjawisko to byo powszechne, skoro tak mocno utkwio w pamici wiadkw, a jego rozmiary byy znacznie wiksze ni wynika to z ustale po kilkudziesiciu latach.

Tabela 6. Liczby jednostek administracyjnych, w ktrych Polacy zostali zamordowani przez nacjonalistw ukraiskich*.


* Liczby ustalone na podstawie wykorzystanych rde - dane niepene.
1 Liczby w tej kolumnie nie s sum liczb miejscowoci z poszczeglnych lat, poniewa w czci miejscowoci Polacy zostali zamordowani w rnych latach.


Z zebranych informacji wynika, e rok 1942 r. by okresem przygotowa do ludobjczych akcji roku 1943. Morderstwa pojedynczych osb i rodzin byy prawdopodobnie testem OUN, ktra sprawdzaa, jakie bd na to reakcje Polakw, czy ujawni si organizacje, ktre s przygotowane do obrony lub atakowania, czy kontrakcj nie bd odwety. Nie jest wykluczone, e OUN liczya wanie na jakie kontrakcje ze strony polskiej, ktre mona byoby wykorzysta propagandowo, to znaczy twierdzi, e to Polacy pierwsi wystpili przeciw Ukraicom i dlatego Ukraicy musieli si broni. Tak kamliw wersj wydarze przedstawiaj obecnie ukraiscy historycy, mimo e nigdzie podstaw do takich twierdze Polacy nie dostarczyli. Moliwe jest rwnie, e napady w 1942 r. miay na celu zastraszy polsk spoeczno, wyeliminowa jednostki zdolne do kierowania ludnoci polsk i utrudni lokalnie organizowanie zbrojnej obrony.


Materiay pochodz z ksiki Wadysawa i Ewy Siemaszkw pt. "Ludobjstwo".

 DO GRY   ID: 24090         

WSTECZ

   
Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodlegociowego
al. Mickiewicza 22 (biuro: ul. Syrokomli 21) 30-059 Krakw, tel./fax +48 (012) 421-20-78
e-mail: Webmaster plok@poczta.fm      Odwied nas na: SOWINIEC.COM.PL